Ο βίος και η μαρτυρική εκτέλεση του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε', αποτελούν πεδίο μελέτης και αντιπαράθεσης μεταξύ των ιστορικών, καθώς κατά το παρελθόν διατυπώθηκαν διαφορετικές ερμηνείες, σχετικά με την στάση του μεγάλου ιεράρχη απέναντι στην προοπτική της απελευθέρωσης του γένους, κάτι που ο συγγραφέας Γιώργος Κεκαυμένος διαφωτίζει με μια πλειάδα πρωτογενών πηγών και στοιχείων.
Τόσο στο διάταγμα καταδίκης του Πατριάρχη "Γιαφτάς", όσο και στις επιστολές της Υψηλής Πύλης προς τις προξενικές αρχές της Ρωσίας και τον Nesserlode, αναφέρεται ξεκάθαρα ότι ο Γρηγόριος ο Ε' δεν εκτελέστηκε μόνο για
την αποτυχία του να αποτρέψει το ποίμνιο του από επαναστατικές ενέργειες, αλλά και γιατί ανέπτυξε ο ίδιος δράση, κάτι που αποκαλύφθηκε στις αρχές μέσω των κατασχεμένων γραμμάτων του.Ο Γεώργιος Αφθονίδης, αρχιγραμματέας του Οικουμενικού Πατριαρχείου και εκ των κορυφαίων στελεχών της Φιλικής Εταιρείας επιβεβαίωσε μέσω του γαμπρού του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου ότι ο πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε' ήταν συμμέτοχος στις προετοιμασίες του επαναστατικού αγώνα, ενώ το ίδιο ισχυρίζονται τόσο ο Φωτάκος μέσω προσωπικής του μαρτυρίας από την Κωνσταντινούπολη, όσο και ο Κασομούλης μέσω των απομνημονευμάτων του. Το ίδιο μαρτυρά ο Ιωάννης Φιλήμων και ξένοι ιστορικοί της εποχής όπως ο G.G Gervinus, o G. Finlay, και ο Mendelssohn Bartholdy.
Η "συμπαιγνία" του Πατριαρχείου αναφορικά με τον πρώτο αφορισμό που όφειλε να εκδώσει είναι ότι δεν γνωστοποιήθηκε δημόσια, καθώς ήταν ανυπόστατος. Οι υπογραφές προήλθαν από ανύπαρκτους μητροπολίτες ή μητροπόλεις που δεν υπήρχαν στον εκκλησιαστικό χάρτη, ενώ δεν τυπώθηκε σε μονόφυλλο αλλά χειρογραφήθηκε, κάτι που έκανε την κοινοποίηση του πρακτικά αδύνατη. Την καθυστέρηση οποιασδήποτε καταδίκης της επανάστασης εκ μέρους του Πατριαρχείου επιβεβαίωσε και η γερμανική εφημερίδα Allgemeine Zeitung, η οποία σε ανταπόκριση της12ης Μαρτίου 1821 γράφει μόνο για σουλτανικό μπουγιουρντί.
Ο δεύτερος αφορισμός "Απανταχούσα" συντάχθηκε στην ευχετική ευκτική έγκλιση και όχι στην οριστική, που σημαίνει ότι ήταν υπό αίρεση και προθεσμία και δεν παρήγαγε νομικά αποτελέσματα. Επίσης οι παρευρισκόμενοι που υπέγραψαν τον αφορισμό ήταν 60 άτομα, τη στιγμή που θα έπρεπε να υπογράψουν 23 κληρικοί και 49 κοσμικοί. Ως εκ τούτου ο αφορισμός ήταν εκ νέου άκυρος και ανυπόστατος. Οι πληροφορίες αυτές είναι γνωστές από το βιβλίο του Αχμέτ Τσεβντέτ Πασά, το οποίο μετέφρασε ο Νικηφόρος Μοσχόπουλος.
Το έτος 1856 σε εισηγητική αναφορά εντός της βουλής των Ελλήνων, σχετικά με την προικοδότηση της κόρης του θανόντα αγωνιστή Παναγιώτη Γιατράκου, έγινε ευρέως γνωστό ότι μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία από τον Πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε'. Την 19η Ιανουαρίου 1856 η εισήγηση διεγράφη από τα πρακτικά μέσω ψηφοφορίας, με το σκεπτικό ότι δεν πρέπει να δοθεί δικαίωμα στους Οθωμανούς ώστε να υποστηρίξουν την πολιτική ορθότητα της εκτέλεσης του.
Σημαντικές συνωμοτικές επιστολές του Πατριάρχη ήταν αυτές προς τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη τον Ιούλιο του 1819 και προς τον επίσκοπο Σαλώνων Ησαΐα τον Δεκέμβριο του 1820, χρησιμοποιώντας τους συνωμοτικούς κώδικες της Φιλικής Εταιρείας. Την επαναστατική του δράση επιβεβαίωσαν τόσο ο αγωνιστής Μιχαήλ Παπασταύρος, ο οποίος τον Φλεβάρη του 1821 μετέφερε τα επαναστατικά γράμματα του Πατριάρχη, όπως επίσης και ο αυτόπτης μάρτυρας γιατρός Ι. Νικολαΐδης, που κατά τους 6 πρώτους μήνες του 1821 ζούσε στην Κωνσταντινούπολη.
Ακόμα, στο βιβλίο του Γιώργου Κεκαυμένου παρατίθεται τόσο το κατηγορητήριο των Οθωμανών Τούρκων όσο και η επιστολή του Ολλανδού επιτετραμμένου στην Κωνσταντινούπολη, όπου αποδεικνύεται ότι ο Πατριάρχης Γρηγόριος όχι μόνο δεν ήταν εναντίον της επανάστασης αλλά τουναντίον ήταν ένθερμος υποστηρικτής του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα.
Ο Πατριάρχης Γρηγόριος εμφανίζεται στη σύγχρονη ιστοριογραφία ως ο εκπρόσωπος της αντίδρασης σε οτιδήποτε επαναστατικό ή νεωτερικό, κάτι το οποίο στηρίζεται σε μια επιστολή του προς τον Μητροπολίτη Σμύρνης, με τη διαφορά όμως ότι ο Πατριάρχης ούτε καταδικάζει τη δράση του Ρήγα Βελεστινλή, αλλά ούτε τον κατηγορεί ως ένοχο. Η μόνη του ενέργεια σχετίζεται με την πάση θυσία απόκρυψη των επαναστατικών εγγραφών, ειδικά σε μια περίοδο όπου προηγήθηκαν τα Ορλωφικά και η εκ νέου σφαγή των "ραγιάδων " θα ήταν αναπόφευκτη. Επίσης γίνεται ειδική μνεία στην προσπάθεια του Αυστριακού πρέσβη Von Herbert Rathkeal σε συνεργασία με τον Πατριάρχη, για φύλαξη του Ρήγα και των συντρόφων του, με την προοπτική μιας δίκαιης δίκης, σχέδιο που σκόνταψε στον αρχικαγκελάριο της Αυστρίας Von Thugut και τον Πασά του Βελιγραδίου.
Εν συνεχεία γίνεται αναφορά στις σχέσεις του Αδαμάντιου Κοραή με τον Πατριάρχη Γρηγόριο οι οποίες υπήρξαν από καλές ως τεταμένες. Επιπλέον αναλύονται οι λόγοι καταδίκης της Γαλλικής Επανάστασης από το πατριαρχείο, το οποίο άσκησε σκληρή κριτική στην αθεΐα και την μη τήρηση της ανεξιθρησκίας εκ μέρους των ηγετών της επανάστασης, ενώ αντιθέτως εκθείασε την ακύρωση των προνομίων των ευγενών και την δήμευση της παπικής περιουσίας. Η θέση αυτή καταγράφεται στην " Επιτομή Χρονολογική " που εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1808. Αυτή τη συμπάθεια ο πατριάρχης Γρηγόριος την "πλήρωσε" στη ζωή του με τρεις συνολικά εξορίες στην Καισάρεια της Μικράς Ασίας και στο Άγιον Όρος.
Την επαναστατική δράση του πατριάρχη επιβεβαίωσε ο πρέσβης της Αγγλίας Strangford σε συνομιλίες του με τον Αυστριακό ομόλογο του στην Κωνσταντινούπολη, ενώ τον ίδιο ισχυρισμό ανέφερε και προς τον πολιτικό του προϊστάμενο Castlereagh στην υπ' αριθμό 71 αναφορά του, επικαλούμενος μάλιστα την τιμή και την υπόληψη του. Αντιθέτως ο Ρώσος πρέσβης Stroganov όχι μόνο δεν ζήτησε να δει την επιστολογραφία του Πατριάρχη, αλλά αποχώρησε από την Κωνσταντινούπολη αρνούμενος να δεχτεί εξηγήσεις από την Υψηλή Πύλη, κάτι που προκύπτει από την διακοίνωση της 27ης Ιουνίου 1821 από τους Οθωμανούς προς τον υπουργό εξωτερικών της Ρωσίας Nesserlode. Τα παραπάνω επιβεβαίωσε και ο Ολλανδός πρέσβης G.Testa στην αναφορά της 13ης Απριλίου 1821.
Η εκτέλεση του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε' από τους Οθωμανούς, τον Απρίλιο του 1821, αποτελεί κορυφαία πράξη της αυτοθυσίας και της αφοσίωσης του εκκλησιαστικού σώματος στον απώτερο σκοπό του γένους, που ήταν η απελευθέρωση του από τον απάνθρωπο τουρκικό ζυγό. Ο μαρτυρικός θάνατος του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε' συγκλόνισε τον ελληνισμό και τη διεθνή κοινότητα, αποτελώντας σημείο σταθμό στη συνείδηση των επαναστατημένων Ελλήνων, που έκτοτε θα διαπίστωναν ότι η οποιαδήποτε προσπάθεια επαναπροσέγγισης με τους Οθωμανούς στο μέλλον, ήταν πρακτικά αδύνατη.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Κεκαυμένος, Γ. (2019). Ο Γρηγόριος Ε' και η επανάσταση του 1821 (Χ. Σταματοπούλου, Δημητριάδης. Ν, Επιμ.). Αθήνα: Εναλλακτικές Εκδόσεις
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου