Fake news στην Αρχαία Ελλάδα: Από τον «μονόφθαλμο» Φίλιππο στο...«νεκρό» Μέγα Αλέξανδρο

Επιμέλεια - Χρυσάνθη Κωνσταντοπούλου

Μία νέα ανάλυση των γεγονότων της Αρχαίας Ελλάδας αποκαλύπτει πως η παραπληροφόρηση δεν αποτελεί φαινόμενο μόνο της σύγχρονης εποχής. Αντίθετα, όπως δείχνουν ιστορικές πηγές και σύγχρονες μελέτες, οι «ψευδείς ειδήσεις» είχαν ήδη έντονη παρουσία στην αρχαία Ελλάδα, επηρεάζοντας πολιτικές εξελίξεις, δημόσια πρόσωπα και συλλογικές αντιλήψεις.

Όπως αναφέρει το voria.gr, χαρακτηριστικά παραδείγματα συγκεντρώνονται στον πρόσφατο τόμο «Fake News in Ancient Greece», που εξετάζει πώς

διαμορφώνονταν, διαδίδονταν και γίνονταν πιστευτές τέτοιες αφηγήσεις.

Ο «μονόφθαλμος» Φίλιππος Β' της Μακεδονίας

Στην αρχαιότητα ήταν ευρέως διαδεδομένη η ιστορία ότι ο Φίλιππος Β' της Μακεδονίας είχε χάσει το ένα του μάτι σε μάχη. Η πρώτη αναφορά εντοπίζεται σε λόγο του Δημοσθένη, ο οποίος απαριθμεί τραύματα και ακρωτηριασμούς που –όπως υποστήριζε– είχε υποστεί ο Μακεδόνας βασιλιάς, παρουσιάζοντάς τον ως επικίνδυνο αντίπαλο για τους Αθηναίους.

Ο «μονόφθαλμος» Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας

Μεταγενέστεροι συγγραφείς πρόσθεσαν λεπτομέρειες για τον τραυματισμό και τη θεραπεία του, συχνά όμως με αντικρουόμενες εκδοχές. Παρ' όλα αυτά, σύγχρονοι του Φιλίππου που τον είδαν σε μεταγενέστερο χρόνο τον περιγράφουν ως προσηνή και εμφανίσιμο, χωρίς εμφανή παραμόρφωση.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Ιστορίας, Ανδρέα Σεραφείμ, ακόμη και οι απεικονίσεις του σε προτομές και νομίσματα δεν μπορούν να θεωρηθούν ασφαλή τεκμήρια. Όπως επισημαίνει, τα αρχαιολογικά ευρήματα υπόκεινται σε φθορά, ενώ στην αρχαιότητα τα επίσημα πορτρέτα συχνά απέκρυπταν σωματικά ελαττώματα.

Η ιστορία του «βγαλμένου ματιού» πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη: ο Φίλιππος πιθανότατα τραυματίστηκε, όμως η αφήγηση περί απώλειας του ματιού φαίνεται να διαμορφώθηκε μέσα από τη ρητορική αντιπαράθεση και να διογκώθηκε αργότερα.

Ο τόμος για τα fake news στην αρχαιότητα

Το παράδειγμα αυτό αποτελεί μόνο μία από τις πολλές περιπτώσεις που παρουσιάζονται στον τόμο «Fake News in Ancient Greece», σε επιμέλεια των Αμφιλόχιου Παπαθωμά, Θεοφάνη Τσιαμπόκαλου και Ντιέγκο Ντε Μπράσι.

Ο πολυσέλιδος αυτός τόμος περιλαμβάνει 20 κεφάλαια, γραμμένα από ισάριθμους ιστορικούς και πανεπιστημιακούς, οι οποίοι εξετάζουν διαφορετικές περιπτώσεις παραπληροφόρησης και εξηγούν γιατί οι συγκεκριμένες ιστορίες αμφισβητούνται.

Σύμφωνα με το Voria.gr, η παραπληροφόρηση στην αρχαιότητα δεν περιοριζόταν σε συγκεκριμένα πρόσωπα ή περιοχές, αλλά εκτεινόταν σε ολόκληρο τον τότε γνωστό κόσμο.

Η παραπληροφόρηση δεν έχει σύνορα

Όπως αναφέρει ο Θεοφάνης Τσιαμπόκαλος, τα φαινόμενα παραπληροφόρησης εμφανίζονται σε ένα ευρύ χρονικό και γεωγραφικό φάσμα της αρχαίας γραμματείας.

Σύμφωνα με το Voria.gr, ανάμεσα στα παραδείγματα που εξετάζονται περιλαμβάνονται:

η ψευδής φήμη για τον θάνατο του Μάρκου Αυρήλιου, που οδήγησε τον Αβίδιο Κάσσιο να ανακηρυχθεί αυτοκράτορας

Μάρκος Αυρήλιος

η παρουσίαση της μάχης στα Σίγγαρα ως νίκης από τον Λιβάνιο, ενώ στην πραγματικότητα επρόκειτο για ήττα

η αμφιλεγόμενη περίπτωση του Θεοδοσίου, που εμφανίστηκε ως γιος του αυτοκράτορα Μαυρικίου

Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η παραπληροφόρηση αποτελούσε σταθερό στοιχείο της δημόσιας ζωής και της πολιτικής επικοινωνίας.

«Ζει ο Μέγας Αλέξανδρος;»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η περίπτωση του Μέγα Αλέξανδρου. Μετά τη δολοφονία του Φιλίππου στις Αιγές το 336 π.Χ., ο Αλέξανδρος ανακηρύχθηκε βασιλιάς και ξεκίνησε εκστρατεία στον βορρά.

Κατά τη διάρκεια αυτής της εκστρατείας, διαδόθηκε η φήμη ότι είχε σκοτωθεί σε μάχη. Η πληροφορία εξαπλώθηκε γρήγορα, ιδιαίτερα στη Θήβα, με στόχο να ξεσηκώσει τους κατοίκους εναντίον των Μακεδόνων.

Όπως αναφέρεται στο voria.gr, ακόμη και στην Αθήνα παρουσιάστηκε υποτιθέμενος αυτόπτης μάρτυρας που επιβεβαίωνε τον θάνατο του Αλέξανδρου σε μάχη με τους Τριβαλλούς.

Στην πραγματικότητα, η είδηση ήταν ψευδής. Ο Αλέξανδρος ζούσε και σύντομα επέστρεψε, καταστρέφοντας ολοσχερώς τη Θήβα. Σύμφωνα με την παράδοση, μόνο το σπίτι του ποιητή Πινδάρου διασώθηκε.

Όταν τα νέα έφτασαν στην Αθήνα, οι Αθηναίοι, με παρότρυνση του Δημοσθένη, έσπευσαν να συγχαρούν τον βασιλιά για τις νίκες του, επιχειρώντας να αποφύγουν ανάλογη καταστροφή.

Πώς γεννήθηκε η ιδέα του τόμου

Σύμφωνα με τον Θεοφάνη Τσιαμπόκαλο, η ιδέα για το βιβλίο προέκυψε από τον προβληματισμό γύρω από τη σύγχρονη έννοια των «fake news» και την ανάγκη να διερευνηθεί αν παρόμοια φαινόμενα υπήρχαν και στην αρχαιότητα.

Η αρχαία ελληνική γραμματεία προσφέρει πλούσιο υλικό, καθώς περιλαμβάνει ιστορικά, ρητορικά, φιλοσοφικά και ποιητικά κείμενα που καταγράφουν όχι μόνο τη διάδοση ψευδών πληροφοριών, αλλά και τον προβληματισμό γύρω από τους μηχανισμούς και τις συνέπειές τους.

Ένα φαινόμενο με βαθιές ρίζες

Αφετηρία του τόμου αποτέλεσαν δύο επιστημονικά συνέδρια που πραγματοποιήθηκαν το 2022 στο Τρίερ και στην Αθήνα, με τη συμμετοχή Ελλήνων και Γερμανών ερευνητών.

Πρόκειται για την πρώτη διεθνή έκδοση που εξετάζει συστηματικά το ζήτημα των fake news στην αρχαιότητα. Ο τόμος είναι γραμμένος στα αγγλικά, με στόχο ένα ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, ενώ υπάρχουν σκέψεις και για μελλοντική μετάφρασή του στα ελληνικά.

Ένα διαχρονικό φαινόμενο

 

Από τον «μονόφθαλμο» Φίλιππο μέχρι τον «νεκρό» Μέγα Αλέξανδρο, τα παραδείγματα δείχνουν ότι η παραπληροφόρηση δεν είναι νέο φαινόμενο.

Αντίθετα, αποτελεί διαχρονικό εργαλείο επιρροής, βαθιά συνδεδεμένο με την πολιτική, τη ρητορική και τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης - μια πραγματικότητα που, παρά την απόσταση αιώνων, παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρη.

Με πληροφορίες από το voria.gr

Από το newsbomb