Φαντάσου μια γυναίκα να κάθεται πάνω σ’ ένα τρίποδο, πάνω από ένα άνοιγμα στο πέτρωμα. Από κάτω της ανεβαίνει ένα αόρατο ρεύμα, και έχει μια οσμή που κανείς δεν ξεχνά. Είναι γλυκιά. Σχεδόν φρουτώδης.
Τα μάτια της θολώνουν, η αναπνοή της αλλάζει ρυθμό, και αρχίζει να μιλάει με μια φωνή που οι ιερείς γύρω της θα ονομάσουν φωνή του Απόλλωνα.
Στους επόμενους αιώνες, βασιλιάδες θα ξεκινούν πολέμους με βάση όσα είπε. Πόλεις θα ιδρυθούν. Άλλες θα
καταστραφούν.Επί δύο χιλιάδες χρόνια, κανείς δεν ήξερε τι ακριβώς ανέπνεε.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, Γάλλοι αρχαιολόγοι έσκαψαν κάτω από τον Ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς ψάχνοντας το περίφημο χάσμα που περιέγραφαν οι αρχαίες πηγές. Δεν βρήκαν τίποτα. Καμία σπηλιά, καμία ηφαιστειακή δίοδος, κανένα δραματικό άνοιγμα στη γη.
Η ακαδημαϊκή κοινότητα εξέδωσε τότε σιωπηρά την ετυμηγορία της: το «πνεύμα» των Δελφών ήταν λογοτεχνικό εύρημα.
Ο Πλούταρχος, που είχε υπηρετήσει ο ίδιος ως πρωθιερέας στο μαντείο τον 1ο αιώνα μ.Χ. και είχε γράψει με τόση λεπτομέρεια για τη γλυκιά μυρωδιά που ανέβαινε από κάτω, λογάριαζε πια ως ένας ακόμα αρχαίος που είχε παρασυρθεί από τη φαντασία του.
Έπειτα, στα τέλη της δεκαετίας του ’90, ένας γεωλόγος ονόματι Jelle De Boer βρέθηκε στους Δελφούς για άλλον λόγο. Χάρτογραφούσε ρήγματα. Και είδε κάτι που οι αρχαιολόγοι δεν είχαν τα εργαλεία να δουν: ακριβώς κάτω από το άδυτο του ναού, δύο τεκτονικά ρήγματα τέμνονται σε ορθή σχεδόν γωνία. Το ένα τρέχει από ανατολή προς δύση, το άλλο από βορρά προς νότο. Στο σημείο της τομής τους ο βράχος είναι θρυμματισμένος. Και ο βράχος αυτός είναι ασφαλτούχος ασβεστόλιθος, ένα πέτρωμα γεμάτο εγκλωβισμένους υδρογονάνθρακες.
Η εικόνα άρχισε να συμπληρώνεται. Όταν η γη τρέμει, και η γη στους Δελφούς τρέμει συχνά, τα ρήγματα τρίβονται. Η τριβή θερμαίνει το πέτρωμα. Οι υδρογονάνθρακες απελευθερώνονται. Ανεβαίνουν προς την επιφάνεια διαλυμένοι στο νερό της Κασταλίας πηγής, και βγαίνουν εκεί ακριβώς όπου οι αρχαίοι είχαν χτίσει το άδυτο, σαν να ήξεραν ή σαν να το είχαν αισθανθεί χιλιάδες χρόνια πριν.
Έμενε να βρεθεί ποιο αέριο ευθυνόταν. Η απάντηση ήρθε από έναν τοξικολόγο, τον Henry Spiller. Ανάμεσα στα αέρια που εκλύονται από αυτό το πέτρωμα υπάρχει το αιθυλένιο. Και το αιθυλένιο έχει δύο πολύ συγκεκριμένες ιδιότητες. Πρώτον, μια οσμή που οι χημικοί περιγράφουν ως γλυκιά. Ακριβώς όπως ο Πλούταρχος.
Δεύτερον, σε χαμηλές συγκεντρώσεις προκαλεί ευφορία, αίσθηση ότι το σώμα σου απομακρύνεται από εσένα, άρση των αναστολών, χωρίς να σε στέλνει στην αναισθησία. Δεν χάνεις τις αισθήσεις σου. Μιλάς. Απλώς δεν είσαι ακριβώς εσύ που μιλάς.
Η σύμπτωση μεταξύ της αρχαίας περιγραφής και του σύγχρονου εργαστηρίου είναι από εκείνες που σε σταματούν λίγο. Η Πυθία δεν φανταζόταν. Δεν προσποιούνταν. Ανέπνεε, κυριολεκτικά, χημεία.
Εδώ όμως αρχίζει η συζήτηση να γίνεται πιο δύσκολη, και πιο τίμια. Σύγχρονες μετρήσεις γύρω από τους Δελφούς δείχνουν μόνο ίχνη αιθυλενίου σήμερα, ποσότητες που πιθανώς θα ήταν ανεπαρκείς για να επηρεάσουν κάποιον. Δύο ερευνητές, ο Foster και ο Lehoux, χρησιμοποίησαν αυτό το επιχείρημα για να αμφισβητήσουν ολόκληρη τη θεωρία. Η έκσταση, υποστηρίζουν, ήταν αμιγώς ψυχολογικό φαινόμενο. Νηστεία, απομόνωση, δεκαετίες πίστης ότι αυτό το συγκεκριμένο σημείο της γης είναι ιερό. Δεν χρειάζεσαι αέριο για να μπεις σε άλλη κατάσταση όταν όλος σου ο πολιτισμός σου λέει ότι εκεί ακριβώς θα μπεις σε άλλη κατάσταση.
Η απάντηση των γεωλόγων είναι ότι τα ρήγματα δεν είναι στατικά. Σεισμικά γεγονότα κλείνουν παλιούς διαύλους και ανοίγουν καινούργιους. Αυτό που μετράμε σήμερα δεν είναι αυτό που ανέπνεε η Πυθία τον 5ο αιώνα π.Χ. Και κάτι ακόμα: ο ίδιος ο Πλούταρχος γράφει ότι στην εποχή του, τέσσερις αιώνες μετά τη χρυσή εποχή του μαντείου, το πνεύμα είχε αδυνατίσει. Σαν να ήξερε. Σαν να το ένιωθε.
Το πιο πιθανό σενάριο, λοιπόν, είναι ότι και οι δύο πλευρές έχουν δίκιο εν μέρει. Υπήρχε αέριο. Υπήρχε και τελετουργία. Το ένα ενεργοποιούσε το σώμα, το άλλο ενεργοποιούσε τον νου, και μαζί παρήγαγαν κάτι που δύο χιλιετίες αργότερα ακόμα μας απασχολεί.
Τι ξέρουμε και τι μένει ανοιχτό
Οι επιστήμονες συμφωνούν πια ότι κάτω από τον Ναό του Απόλλωνα υπήρχαν πραγματικά ρήγματα και πραγματικές αναθυμιάσεις. Αυτό δεν είναι πια αμφισβητούμενο. Τα στοιχεία δείχνουν επίσης πιθανώς ότι το αιθυλένιο ήταν το κυρίαρχο αέριο που επηρέαζε την Πυθία.
Στο σημείο όμως της ακριβούς αναλογίας μεταξύ της χημικής επίδρασης και της ψυχολογικής προετοιμασίας, οι ειδικοί διαφωνούν ακόμα, και αμφότερες οι απόψεις έχουν βάση. Δεν ξέρουμε ποια ήταν η ακριβής συγκέντρωση του αερίου τον 5ο αιώνα π.Χ. Δεν ξέρουμε τον ακριβή ρόλο της δάφνης που, σύμφωνα με κάποιες πηγές, μασούσε η Πυθία. Και δεν ξέρουμε σε ποιον βαθμό όσα έλεγε με τη φωνή του θεού «μεταφράζονταν» στη συνέχεια από τους ιερείς πριν φτάσουν στα αυτιά του πιστού. Αυτό το τελευταίο ίσως είναι το πιο ενδιαφέρον ερώτημα όλων, αλλά απαιτεί διαφορετική έρευνα.
Γιατί έχει σημασία σήμερα
Η ιστορία των Δελφών είναι μια από τις σπάνιες περιπτώσεις όπου μια αρχαία περιγραφή που είχε απορριφθεί ως μύθος επανήλθε στο τραπέζι της επιστήμης χάρη σε γεωλογικά εργαλεία που δεν υπήρχαν πριν τριάντα χρόνια. Μας θυμίζει ότι όσα οι αρχαίοι κατέγραψαν με προσοχή αξίζουν να διαβάζονται με προσοχή, ακόμα και όταν φαίνονται απίθανα.
Μας θυμίζει επίσης κάτι πιο διακριτικό: ότι η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο σώμα και στο νόημα, ανάμεσα στο μόριο και στην ερμηνεία, δεν είναι ποτέ τόσο καθαρή όσο θα θέλαμε.
Έρευνα & Επιμέλεια: Δ. Αντωνόπουλος
Από το ksipnistere
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου