«Το Βυζάντιο έσωσε την Αρχαία Ελλάδα,η πραγματική ιστορία που οι μύθοι αγνοούν»

 ~Μια ιστορική απάντηση πέρα από εμπάθειες, μύθους και φθηνά ιδεολογήματα~

Η άποψη ότι ο Χριστιανισμός και το Βυζάντιο κατέστρεψαν την αρχαία ελληνική γραμματεία ή ότι τη διέσωσαν επιλεκτικά, αποκλειστικά και μόνο στο μέτρο που εξυπηρετούσε τη χριστιανική πίστη, αποτελεί έναν από τους πιο ανθεκτικούς μύθους της νεότερης ιδεολογικής ιστοριογραφίας. Πρόκειται για μια θέση που επαναλαμβάνεται συχνά με βεβαιότητα, αλλά σπάνια συνοδεύεται από γνώση των πραγματικών μηχανισμών με τους οποίους τα κείμενα της αρχαιότητας επιβίωσαν στον χρόνο.

Η ιστορική πραγματικότητα είναι σίγουρα λιγότερο θεαματική, αλλά πολύ πιο

πειστική. Τα αρχαία ελληνικά κείμενα δεν «επιβίωσαν από μόνα τους». Για να φτάσει ένα έργο από την αρχαιότητα στον σύγχρονο κόσμο έπρεπε να αντιγραφεί επανειλημμένα, να μεταφερθεί από εύθραυστα υλικά όπως ο πάπυρος σε ανθεκτικότερα όπως η περγαμηνή και να παραχθεί σε επαρκή αριθμό αντιτύπων ώστε να αντέξει πολέμους, πυρκαγιές, λεηλασίες και βέβαια τη φυσική φθορά του πανδαμάτορος χρόνου. Αυτό ακριβώς συνέβη στο Βυζάντιο-Αυτοκρατορία της Ρωμανίας.

Η υιοθέτηση της μικρογράμματης γραφής από τον 9ο αιώνα υπήρξε καθοριστική. Δεν επρόκειτο για αισθητική επιλογή, αλλά για μια τεχνολογική και πολιτισμική τομή. Η ταχύτερη γραφή και η οικονομία χώρου κατέστησαν δυνατή τη μαζική αντιγραφή παλαιότερων έργων. Για πρώτη φορά μετά την ύστερη αρχαιότητα, οργανώθηκε μια συστηματική προσπάθεια μεταγραφής του συνόλου σχεδόν της ελληνικής γραμματείας από παλαιά κεφαλαιογράμματα ειλητάρια σε νέους κώδικες. Αν το Βυζάντιο είχε πρόθεση να εξαφανίσει την αρχαία σκέψη, η πιο απλή και αποτελεσματική μέθοδος θα ήταν να μην την αντιγράψει. Αντίθετα, επένδυσε τεράστιους πόρους για να τη διασώσει.

Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι σήμερα αδιαμφισβήτητο. Με ελάχιστες εξαιρέσεις παπυρικών αποσπασμάτων που βρέθηκαν σε σκουπιδότοπους της Αιγύπτου, τα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας όπως τα γνωρίζουμε προέρχονται από βυζαντινά χειρόγραφα. Ο Όμηρος, οι τραγικοί, ο Αριστοφάνης, ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Πτολεμαίος και ο Γαληνός έφτασαν σε εμάς όχι επειδή «επιτράπηκαν», αλλά επειδή αντιγράφηκαν, μελετήθηκαν και σχολιάστηκαν επί αιώνες από βυζαντινούς λογίους.

Η συχνά επαναλαμβανόμενη κατηγορία(από γνωστούς ανιστορητούς και εμπαθείς κύκλους) περί χριστιανικής λογοκρισίας δεν επιβεβαιώνεται από τις πηγές. Δεν έχει εντοπιστεί ούτε μία περίπτωση εκκλησιαστικής απαγόρευσης ή καταστροφής κλασικού κειμένου. Αντίθετα, τα αρχαία έργα αποτέλεσαν βασικό κορμό της παιδείας, μέσω του εκπαιδευτικού προγράμματος που περιλάμβανε γραμματική, ρητορική, φιλοσοφία, μαθηματικά και αστρονομία. Λόγιοι όπως ο Μέγας Φώτιος διάβαζαν και έργα που ήταν σαφώς αντίθετα προς τον χριστιανισμό, γεγονός που από μόνο του ακυρώνει την εικόνα μιας καθολικής ιδεολογικής φίμωσης.

Οι πραγματικές απώλειες της αρχαίας γραμματείας δεν προήλθαν από συστηματική δίωξη, αλλά από συνδυασμό υλικών και ιστορικών παραγόντων την ευθραυστότητα του παπύρου, τη μικρή διάδοση πολλών έργων ήδη στην αρχαιότητα, την αμέλεια, καθώς και καταστροφικά γεγονότα όπως η Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204, η οποία υπήρξε, κατά γενική ομολογία των φιλολόγων, καταστροφή βιβλιοθηκών μεγαλύτερη ακόμη και από εκείνη του 1453.

Η σύγκριση με τον αραβικό κόσμο φωτίζει περαιτέρω την πραγματικότητα. Οι Άραβες λόγιοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διάδοση ορισμένων επιστημονικών και φιλοσοφικών έργων, όμως η εικόνα ότι «έσωσαν την ελληνική γραμματεία» είναι εντελώς υπερβολική για να μην πω κάτι χειρότερο. Η ποίηση, το θέατρο, η ιστοριογραφία και η ρητορική δεν μεταφράστηκαν στα αραβικά, ενώ ακόμη και στη φιλοσοφία η πρόσληψη υπήρξε επιλεκτική και συχνά έμμεση. Επιπλέον, η πλειονότητα των μεταφραστών ελληνικών έργων στον αραβικό κόσμο ήταν χριστιανοί της Ανατολής, γεγονός που αναδεικνύει ξανά τον κεντρικό ρόλο της ελληνοχριστιανικής παράδοσης.

Αξίζει επίσης να υπογραμμιστεί ότι η απώλεια κειμένων δεν είναι φαινόμενο που ξεκινά με τον Χριστιανισμό. Ήδη στην προχριστιανική αρχαιότητα, φιλοσοφικές σχολές, αυτοκράτορες και ιδεολογικά ρεύματα προέβαιναν σε αποκλεισμούς, καταστροφές και καύσεις βιβλίων. Οι μεγάλες βιβλιοθήκες της Ρώμης καταστράφηκαν επανειλημμένα από πυρκαγιές και πολέμους πολύ πριν ο Χριστιανισμός καταστεί κυρίαρχος. Η συρρίκνωση της ελληνιστικής λογοτεχνίας είχε αρχίσει αιώνες πριν από το Βυζάντιο, λόγω αισθητικών επιλογών και φιλολογικών κανόνων της ίδιας της αρχαιότητας.

Καταλήγοντας το συμπέρασμα, όσο κι αν ενοχλεί όσους προτιμούν υπεραπλουστευτικές αφηγήσεις, είναι σαφές. Το Βυζάντιο δεν υπήρξε ο νεκροθάφτης της αρχαιότητας, αλλά ο θεματοφύλακάς της. Δεν «φιλτράρισε» την ελληνική γραμματεία για να τη χειραγωγήσει αλλά τουναντίον την κράτησε ζωντανή μέσα σε έναν κόσμο που άλλαζε ριζικά. Χωρίς τη βυζαντινή αντιγραφική εργασία στα περίφημα σκριπτόρια, τη γλωσσική συνέχεια και την παιδευτική παράδοση, η αρχαία Ελλάδα θα είχε χαθεί σχεδόν ολοκληρωτικά.

 

Η ιστορία δεν γράφεται με συνθήματα. Γράφεται με χειρόγραφα. Και αυτά τα χειρόγραφα φέρουν, σχεδόν χωρίς εξαίρεση, τη σφραγίδα του Βυζαντίου.

 Στυλ. Καβάζης

Το περίφημο χειρόγραφο της Ιλιάδος με πολυάριθμα σχόλια, του 10ου αιώνα, σήμερα στη Βενετία

Από το ksipnistere