Νοέμβριος 1876.
Ένας αυτοδίδακτος αρχαιολόγος σκύβει πάνω από έναν τάφο στις Μυκήνες και αντικρίζει ένα χρυσό πρόσωπο να τον κοιτάζει πίσω από τρεισήμισι χιλιάδες χρόνια σιωπής. Ο Heinrich Schliemann, με τα χέρια του να τρέμουν από τη συγκίνηση, στέλνει το διάσημο πλέον τηλεγράφημα: «Κοίταξα το πρόσωπο του Αγαμέμνονα». Η φράση γυρίζει τον κόσμο. Εφημερίδες, μουσεία, σχολικά βιβλία, όλοι υιοθετούν την ταύτιση.
Η χρυσή μάσκα αποκτά όνομα, ταυτότητα,
μύθο.Υπάρχει όμως ένα μικρό πρόβλημα.
Ο άνθρωπος πίσω από τη μάσκα είχε πεθάνει περίπου τριακόσια χρόνια πριν γεννηθεί ο Αγαμέμνονας.
Η ιστορία που δεν ταιριάζει
Όταν ο Schliemann ανακάλυψε τους λακκοειδείς τάφους του Ταφικού Κύκλου Α, είχε στα χέρια του έναν οδηγό και μια υποψία. Ο οδηγός ήταν ο Παυσανίας, ο περιηγητής του 2ου αιώνα μ.Χ., που έγραφε ότι οι τάφοι των Ατρειδών βρίσκονταν μέσα στα τείχη των Μυκηνών. Η υποψία ήταν ότι ο Όμηρος δεν μιλούσε για φαντάσματα, αλλά για ανθρώπους που πραγματικά υπήρξαν. Οπλισμένος μ’ αυτά τα δύο, ο Schliemann είδε στον Τάφο V τον αρχηγό του αχαϊκού στρατού.
Δεν ήταν ηλίθιος. Ήταν απλώς ενάμισι αιώνα πολύ νωρίς.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η αρχαιολογία έγινε επιστήμη. Οι ερευνητές έμαθαν να διαβάζουν τα στρώματα του χώματος σαν σελίδες βιβλίου, να χρονολογούν την κεραμική από το σχήμα και τη διακόσμησή της, να συγκρίνουν τα χρυσά αντικείμενα με άλλα από όλο το Αιγαίο. Και όταν έβαλαν τον Τάφο V κάτω από αυτή τη νέα ματιά, τα νούμερα δεν έκαναν πίσω. Η μάσκα, μαζί με όλα όσα τη συνόδευαν, ανήκε στον 16ο αιώνα π.Χ., γύρω στο 1550–1500. Η Τροία, αν έπεσε ποτέ, έπεσε γύρω στο 1200. Τριακόσια πενήντα χρόνια απόσταση. Όσα χωρίζουν εμάς από τον Γαλιλαίο.
Ποιος ήταν λοιπόν αυτός ο άνθρωπος;
Η απάντηση είναι ταυτόχρονα απλή και ανησυχητική: δεν ξέρουμε το όνομά του.
Δεν θα το μάθουμε ποτέ.
Ξέρουμε όμως άλλα πράγματα. Ήταν άνδρας, ενήλικας, και κάποιοι τον θεώρησαν τόσο σημαντικό ώστε να τον θάψουν με ξίφη, όπλα, χρυσά κοσμήματα, με μια μάσκα από καθαρό χρυσάφι πάνω στο πρόσωπο. Ζούσε σε μια εποχή που οι Μυκήνες δεν ήταν ακόμα η μεγάλη ανακτορική δύναμη που γνωρίζουμε από τα έπη. Ήταν μια πόλη που ανέβαινε, μια δυναστεία που γεννιόταν. Αυτός ο άνθρωπος ήταν πιθανώς από τους πρώτους που κράτησαν στα χέρια τους την εξουσία μιας Ελλάδας που μόλις έφτιαχνε τον εαυτό της. Τα στοιχεία δείχνουν ότι πιθανώς ήταν ηγεμόνας ή υψηλόβαθμος πολεμιστής της πρώιμης μυκηναϊκής ελίτ. Περισσότερα από αυτό, η αρχαιολογία σιωπά.
Η υποψία που δεν πεθαίνει
Στη δεκαετία του 1990, δύο ερευνητές, ο William Calder III και ο David Traill, έκαναν μια ερώτηση που πολλοί θεώρησαν σκανδαλώδη. Είναι η μάσκα γνήσια, ή την «πείραξε» ο Schliemann; Το επιχείρημά τους εστίαζε στα στριφτά μουστάκια, ένα στοιχείο που μοιάζει ανησυχητικά με τη μόδα της εποχής του Schliemann και που δεν βρίσκεται στις άλλες τέσσερις χρυσές προσωπίδες του ίδιου ταφικού κύκλου. Η μεγάλη πλειοψηφία των μυκηναιολόγων έχει απορρίψει την υποψία τους. Η μάσκα θεωρείται γνήσια. Αλλά το ερώτημα αιωρείται ακόμα, σαν μια σκιά στην άκρη του ματιού, γιατί λεπτομερής τεχνική ανάλυση με σύγχρονες μεθόδους δεν έχει γίνει.
Γιατί κρατάμε ακόμα το όνομα;
Εδώ υπάρχει μια παραδοξότητα που αξίζει προσοχή. Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η μάσκα δεν ανήκε στον Αγαμέμνονα. Το ξέρουν από τη δεκαετία του 1930. Και όμως, η πινακίδα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο εξακολουθεί να γράφει «Μάσκα του Αγαμέμνονα». Τα τουριστικά φυλλάδια το ίδιο. Τα παιδιά στα σχολεία μαθαίνουν το όνομα προτού μάθουν ότι είναι λάθος.
Γιατί; Γιατί ο μύθος πουλάει καλύτερα από την αλήθεια. Ένας ανώνυμος ηγεμόνας του 16ου αιώνα δεν φέρνει κόσμο στο μουσείο.
Ο Αγαμέμνονας φέρνει.
Τι ξέρουμε, τι παραμένει ανοιχτό
Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η μάσκα είναι τριακόσια χρόνια παλαιότερη από την εποχή του Αγαμέμνονα και άρα δεν μπορεί να του ανήκε. Συμφωνούν επίσης ότι ο νεκρός ήταν ένας σημαντικός άνδρας μιας πρώιμης εποχής, όταν οι Μυκήνες μόλις έβρισκαν τη δύναμή τους. Δεν γνωρίζουμε όμως το όνομά του, τον ακριβή ρόλο του στην ιεραρχία της εξουσίας, ούτε αν συνδεόταν αιματικά με τους μεταγενέστερους ηγεμόνες των Μυκηνών.
Οι ειδικοί διαφωνούν ακόμα για το αν ο Schliemann, στον ενθουσιασμό του, ίσως άγγιξε τη μάσκα με τρόπους που δεν θα ενέκρινε κανένας σύγχρονος αρχαιολόγος, και αμφότερες οι απόψεις έχουν βάση. Μια πλήρης τεχνική εξέταση με σύγχρονες μεθόδους θα μπορούσε να δώσει απάντηση. Δεν έχει γίνει ακόμα. Μια βιοαρχαιολογική ανάλυση των οστών, αρχαίο DNA, ισοτοπική μελέτη, θα έλεγε ποιος ήταν αυτός ο άνδρας, από πού καταγόταν, τι έτρωγε, με ποιους ήταν συγγενής. Ούτε αυτή έχει γίνει.
Γιατί έχει σημασία σήμερα
Η ιστορία της «Μάσκας του Αγαμέμνονα» είναι, στο βάθος της, μια ιστορία για το πώς φτιάχνουμε και αντέχουμε μύθους. Ο Schliemann ήθελε να βρει τον Αγαμέμνονα και τον βρήκε, ακόμα κι αν ο Αγαμέμνονας δεν ήταν εκεί. Εμείς, ενάμιση αιώνα αργότερα, κρατάμε το όνομα γιατί μας ταιριάζει, γιατί μας αρέσει, γιατί η σύνδεση με τον Όμηρο δίνει στο χρυσό κομμάτι μια βαρύτητα που ο ανώνυμος νεκρός δεν μπορεί να προσφέρει.
Αλλά υπάρχει κάτι βαθιά συγκινητικό στην αλήθεια. Ο άνθρωπος πίσω από τη μάσκα δεν χρειάζεται τον Αγαμέμνονα για να γίνει σημαντικός. Ζούσε σε μια εποχή που ο ελληνικός κόσμος μόλις έπαιρνε τη μορφή του. Πέθανε, θάφτηκε με τιμές, και ξεχάστηκε. Τρεισήμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, ένας Γερμανός έμπορος του έδωσε λάθος όνομα και έτσι έγινε διάσημος. Η ειρωνεία είναι ότι, αφαιρώντας του το λάθος όνομα, του αποδίδουμε επιτέλους κάτι που του αξίζει περισσότερο: την πραγματική του θέση στην ιστορία.
Έρευνα & Επιμέλεια Δ. Αντωνόπουλος
Βιβλιογραφία & Πηγές
Dickinson, Oliver. 1977. The Origins of Mycenaean Civilisation. Göteborg: Paul Åströms Förlag.
Dickinson, Oliver. 2005. “The ‘Face of Agamemnon’.” Annual of the British School at Athens 100: 113–127.
Graziadio, Giampaolo. 1991. “The Process of Social Stratification at Mycenae in the Shaft Grave Period.” American Journal of Archaeology 95 (3): 403–440.
Karo, Georg. 1930–1933. Die Schachtgräber von Mykenai. München: F. Bruckmann.
Traill, David. 1995. Schliemann of Troy: Treasure and Deceit. London: John Murray.
Για περισσότερη ανάγνωση:
Schliemann, Heinrich. 1878. Mycenae. London: John Murray. (Ιστοριογραφικά κρίσιμο ως πρωτογενής αναφορά της ανασκαφής του 1876).
Παυσανίας. Ελλάδος Περιήγησις, βιβλίο Β (Κορινθιακά), ιδίως 2.16.6.
Από το ksipnistere
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου