Είναι ξημερώματα της 29ης Μαΐου 1453.
Στα τείχη της Κωνσταντινούπολης, ένας άνδρας βγάζει τις πορφυρές μπότες του.
Αφαιρεί τον δικέφαλο από τον θώρακά του. Πετάει καταγής οτιδήποτε θα μπορούσε να τον προδώσει. Ξέρει τι πρόκειται να συμβεί, και θέλει να πέσει ως ένας απλός στρατιώτης ανάμεσα στους άλλους.
Λίγες ώρες αργότερα ο Κωνσταντίνος ΙΑ′ Δραγάσης Παλαιολόγος, ο τελευταίος αυτοκράτορας των Ρωμαίων, βρίσκεται νεκρός. Το σώμα του θα χαθεί για πάντα.
Πέντε αιώνες αργότερα,
ακόμα δεν ξέρουμε πού είναι θαμμένος.Αυτό δεν είναι μια ρομαντική υπερβολή. Είναι, πολύ απλά, ιστορικό γεγονός. Και είναι το πιο ενοχλητικό κενό ολόκληρης της βυζαντινής ιστορίας.
Οι πηγές που έχουμε από εκείνη την ημέρα είναι περισσότερες από σαράντα. Ελληνικές, βενετικές, οθωμανικές, σλαβικές. Άνθρωποι που ήταν εκεί, που πολέμησαν, που είδαν την Πόλη να καίγεται. Όλοι τους συμφωνούν σε ένα πράγμα: ο αυτοκράτορας έπεσε μαχόμενος.
Πολλοί από αυτούς περιγράφουν και τη συνέχεια, μια συνέχεια που προκαλεί ανατριχίλα. Ο Δούκας, ο πιο λεπτομερής ιστορικός της Άλωσης, αφηγείται ότι δύο γενίτσαροι έφεραν στον Μωάμεθ Β′ ένα κεφάλι. Ο σουλτάνος ήθελε την επιβεβαίωση. Και τότε κάλεσαν τον Λουκά Νοταρά, τον μέγα δούκα της αυτοκρατορίας που πριν λίγες μέρες ήταν ο δεύτερος πιο ισχυρός άνδρας της Πόλης. Ο Νοταράς κοίταξε και κούνησε το κεφάλι του. Ναι. Ήταν εκείνος.
Το κεφάλι καρφώθηκε σε μια στήλη, στην πλατεία της Αγίας Σοφίας. Αργότερα δορά γεμιστή με άχυρα στάλθηκε σε μουσουλμάνους ηγεμόνες ως τρόπαιο, μέχρι την Αίγυπτο και την Περσία. Αυτή ήταν η μοίρα του προσώπου του τελευταίου αυτοκράτορα. Ενός ανθρώπου που πέντε αιώνες μετά θα γινόταν «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς» στα τραγούδια.
Αλλά το σώμα; Εκεί πέφτει η σιωπή.
Ο πιο στενός του φίλος, ο Γεώργιος Σφραντζής, έζησε άλλα είκοσι τέσσερα χρόνια μετά την Άλωση. Έγραψε ένα ολόκληρο χρονικό για τη ζωή του κυρίου του και φίλου του. Σε αυτό το χρονικό, όταν φτάνει στο σημείο του θανάτου, γράφει μόνο τρεις λέξεις: «ο κύριός μου μαρτύρησε». Τίποτα άλλο. Ούτε τάφο, ούτε τιμές, ούτε τελετή. Κάτι που ένας πιστός φίλος, αν υπήρχε, δεν θα μπορούσε να παραλείψει.
Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, ένας απόγονος της βυζαντινής αριστοκρατίας, ο Θεόδωρος Σπαντουνής, θα καταγράψει με σκληρή ειλικρίνεια αυτό που όλοι υποψιάζονταν: «Οι χριστιανοί αρνούνται ότι το σώμα βρέθηκε ποτέ ή αναγνωρίστηκε, επειδή πουθενά στην Κωνσταντινούπολη δεν φαίνεται ο τάφος του».
Κι όμως, η Πόλη είναι γεμάτη «τάφους του Κωνσταντίνου». Στη συνοικία Βέφα υπάρχει ένας τάφος που από τον 19ο αιώνα οι κάτοικοι δείχνουν ως δικό του. Ένα κανδήλι έκαιγε εκεί για γενιές. Όταν όμως ερευνητές εξέτασαν την επιγραφή προσεκτικά, ανακάλυψαν κάτι ταπεινωτικό, πιθανώς δεν γράφει «Κωνσταντίνος» αλλά «Azeb», δηλαδή ο οθωμανός στρατιώτης που τον σκότωσε.
Στο Γκιουλ Τζαμί, τον παλιό ναό της Αγίας Θεοδοσίας, υπάρχει μια άλλη παράδοση. Και εδώ η σύμπτωση είναι ανατριχιαστική, η γιορτή της Αγίας Θεοδοσίας πέφτει στις 29 Μαΐου, την ίδια μέρα της Άλωσης. Κάποιοι πίστεψαν ότι υπό το δάπεδο του τζαμιού κείτεται ο «13ος απόστολος», όπως ο Μέγας Κωνσταντίνος. Αλλά αυτή η επιγραφή, η τόσο υποσχόμενη, δεν έχει ποτέ δημοσιευτεί επιστημονικά. Κανείς ερευνητής δεν την έχει φωτογραφίσει. Υπάρχει μόνο μία προφορική μαρτυρία.
Υπάρχει η Μονή της Παντοκράτορος, όπου ήταν θαμμένη η μητέρα του Κωνσταντίνου, η Ελένη Δραγάση. Θα ήταν το πιο φυσικό μέρος. Μόνο που ήδη τον 16ο αιώνα οι παλαιολόγειες ταφές είχαν εξαφανιστεί, κανείς δεν μπορούσε πια να τις δείξει. Υπάρχει η Μονή Περιβλέπτου, που την αναφέρει ο τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, δύο ολόκληρους αιώνες μετά το γεγονός. Υπάρχει η Ζωοδόχος Πηγή στο Μπαλουκλί, χωρίς καμία πρωτογενή μαρτυρία.
Και τέλος, υπάρχει η πιο τραγική δυνατότητα, ο ναός των Αγίων Αποστόλων, το ιστορικό ταφικό κέντρο της δυναστείας. Εκεί όμως δεν μπορούμε πια να ψάξουμε, ο ναός κατεδαφίστηκε λίγα χρόνια μετά την Άλωση για να χτιστεί το Τζαμί του Πορθητή, και οι σαρκοφάγοι διασκορπίστηκαν ή καταστράφηκαν.
Γιατί όμως αυτή η τελειωτική απουσία;
Γιατί ο τελευταίος αυτοκράτορας δεν έχει τάφο;
Η πιο ψυχρή εξήγηση είναι και η πιο πιθανή. Ο Μωάμεθ Β′ ήταν πολιτικά έξυπνος. Ήξερε καλά τι γίνεται σε τάφους ηγετών που έχουν πεθάνει μαχόμενοι για τον λαό τους. Γίνονται προσκυνήματα. Γίνονται σύμβολα. Γίνονται σημεία συνάντησης για όσους ονειρεύονται την επιστροφή. Ένας γνωστός τάφος του Κωνσταντίνου θα ήταν, μέσα σε μία γενιά, ένα επαναστατικό μνημείο στην καρδιά της νέας οθωμανικής πρωτεύουσας. Και αυτό ο σουλτάνος δεν θα το επέτρεπε.
Το πιο λογικό σενάριο είναι ότι το ακέφαλο σώμα ρίχτηκε σε κάποιον ομαδικό τάφο μαζί με τους άλλους υπερασπιστές, ανώνυμο ανάμεσα σε ανώνυμους. Μια μοίρα παραδόξως ταιριαστή για έναν άνθρωπο που την τελευταία του στιγμή έβγαλε τα σύμβολα της εξουσίας του για να πέσει ως απλός στρατιώτης.
Τι ξέρουμε και τι παραμένει ανοιχτό
Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι ο Κωνσταντίνος πέθανε στη μάχη στις 29 Μαΐου 1453. Αυτό τεκμηριώνεται από τουλάχιστον έξι ανεξάρτητες πηγές σε τέσσερις διαφορετικές γλώσσες. Τα στοιχεία δείχνουν ότι πιθανώς η κεφαλή του κόπηκε και χρησιμοποιήθηκε ως τρόπαιο, αυτό το υποστηρίζουν τέσσερις ανεξάρτητες παραδόσεις, ελληνική, βενετική, οθωμανική και σλαβική. Μια εύλογη εξήγηση, που όμως χρειάζεται επαλήθευση, είναι ότι το ακέφαλο σώμα του θάφτηκε σε ομαδικό τάφο και δεν εντοπίστηκε ποτέ.
Κάποιοι ερευνητές διερωτώνται αν υπήρξε κρυφή χριστιανική ταφή σε κάποιον από τους ναούς της Πόλης, αλλά δεν υπάρχουν ακόμα αποδείξεις. Οι ειδικοί διαφωνούν ακόμα για το αν η παράδοση του Γκιουλ Τζαμί έχει ιστορικό πυρήνα ή αν γεννήθηκε από τη χρονική σύμπτωση με τη γιορτή της Αγίας Θεοδοσίας, και αμφότερες οι απόψεις έχουν βάση.
Γιατί έχει σημασία σήμερα
Υπάρχει ένας λαϊκός θρύλος που λέει ότι ο τελευταίος αυτοκράτορας δεν πέθανε πραγματικά. Ένας άγγελος τον άρπαξε και τον έκανε μάρμαρο. Κάποια μέρα, λέει ο θρύλος, θα ξυπνήσει και θα ελευθερώσει την Πόλη. Αυτό που συχνά δεν βλέπουμε είναι πόσο καθαρά αυτός ο θρύλος γεννιέται από ένα πραγματικό ιστορικό κενό.
Επειδή δεν υπήρξε ποτέ τάφος, ο λαός δεν μπορούσε να κλείσει τον κύκλο του θρήνου. Κι όταν δεν μπορείς να θρηνήσεις, ελπίζεις. Η απουσία του τάφου έγινε η μήτρα της ελπίδας. Αυτό που ξεκίνησε ως ιστορικό μυστήριο, έγινε πολιτιστική ταυτότητα. Ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς είναι, με άλλα λόγια, το κενό που αρνείται να κλείσει.
Έρευνα και Επιμέλεια Δ. Αντωνόπουλος
Επιστημονικές πηγές:
Nicol, D. M. The Immortal Emperor: The Life and Legend of Constantine Palaiologos, Last Emperor of the Romans. Cambridge University Press, 2002.
Melvani, N. “The Tombs of the Palaiologan Emperors.” Byzantine and Modern Greek Studies 42, no. 2 (2018): 237–260.
Από το ksipnistere
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου