Φανταστείτε μια εποχή όπου ένα απλό χρώμα μπορούσε να σας στείλει στους βωμούς των θεών ζητώντας προστασία.
Όχι επειδή ήταν άσχημο ή προκλητικό, αλλά επειδή, σύμφωνα με ορισμένες αρχαίες ερμηνείες, κουβαλούσε μέσα του τον σπόρο της μανίας.
Το χρώμα αυτό ήταν το πορφυρό – μια απόχρωση που σήμερα συνδέουμε με τη βασιλεία και την πολυτέλεια, αλλά που για τους προγόνους μας είχε και πιο
σκοτεινές συνδηλώσεις.Η γέννηση ενός χρώματος από τον θάνατο
Η ιστορία ξεκινά στις ακτές της Φοινίκης και εξαπλώνεται σε όλη τη Μεσόγειο. Από τη 2η χιλιετία π.Χ. άνθρωποι συνέλεγαν χιλιάδες μικρά θαλάσσια σαλιγκάρια του γένους Murex και Hexaplex. Για να παραχθεί ένα μόλις γραμμάριο καθαρής πορφύρας χρειάζονταν περίπου δώδεκα χιλιάδες μαλάκια, τα οποία αφήνονταν να σαπίσουν στον ήλιο για μέρες. Η δυσοσμία ήταν αφόρητη, γι’ αυτό οι βαφείς εξορίζονταν στα περίχωρα των πόλεων.
Ο Αριστοτέλης στα Περί ζώων ιστορίαι περιγράφει με λεπτομέρεια τη μέθοδο, χωρίς όμως να αναφέρει συμπτώματα στους εργάτες. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το 6,6′-διβρωμοϊνδίγο, η δραστική ένωση της τυρίας πορφύρας, σχηματίζεται μέσω φωτοχημικής διαδικασίας που απελευθερώνει πτητικές ενώσεις βρωμίου.
Σε μεγάλες συγκεντρώσεις, αυτές οι ενώσεις μπορεί να προκαλέσουν νευρολογικά συμπτώματα.
Η σύνδεση με τον Διόνυσο και τη μανία
Οι αρχαίοι Έλληνες συνέδεαν το πορφυρό με τον Διόνυσο, τον θεό του κρασιού, της έκστασης και της θείας μανίας. Στις Βάκχαι του Ευριπίδη, οι γυναίκες που καταλαμβάνονται από τη διονυσιακή τρέλα περιγράφονται με έντονα χρώματα, ενώ το αίμα των θυμάτων βάφει τη γη. Η λέξη «πορφύρα» δεν σήμαινε απλώς χρώμα, αλλά και ταραχή. Το ρήμα «πορφύρω» χρησιμοποιείται από τον Όμηρο για την ταραγμένη θάλασσα και τον αναστατωμένο νου.
Ο Πλάτωνας στον Τίμαιο συζητά πώς τα χρώματα επηρεάζουν την ψυχή, ενώ μεταγενέστεροι στοχαστές ανέπτυξαν θεωρίες για την ισορροπία των χυμών. Ο Γαληνός, αιώνες αργότερα, κωδικοποίησε ιατρικές πεποιθήσεις, χωρίς όμως να συνδέει ρητά τα πορφυρά υφάσματα με φρενίτιδα.
Η επιστημονική αλήθεια πίσω από τον μύθο
Το πορφυρό βρίσκεται στο όριο του ορατού φάσματος, εκεί όπου το μπλε συναντά το κόκκινο.
Ο εγκέφαλός μας δεν έχει εξειδικευμένους υποδοχείς γι’ αυτό και το «κατασκευάζει» συνδυάζοντας σήματα από διαφορετικούς κώνους. Αυτή η επεξεργασία μπορεί να προκαλέσει οπτική κόπωση σε παρατεταμένη έκθεση σε έντονες αποχρώσεις.
Επιπλέον, τα αρχαία βαφεία ήταν εστίες τοξικότητας. Η έκθεση σε ενώσεις βρωμίου, στυπτηρία και μεταλλικά άλατα μπορούσε να προκαλέσει συμπτώματα που οι αρχαίοι ερμήνευαν μέσω μυθολογίας.
Από την κατάρα στο σύμβολο εξουσίας
Παράδοξα, αυτό το χρώμα έγινε τελικά το χρώμα των αυτοκρατόρων. Στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, οι αυτοκράτορες γεννιούνταν στην «Πορφύρα» και ο όρος «πορφυρογέννητος» δήλωνε θεϊκή νομιμοποίηση.
Ο απόηχος στο σήμερα
Η ψυχολογία του χρώματος παραμένει συναρπαστική. Έρευνες δείχνουν ότι άτομα με διπολική διαταραχή μπορεί να παρουσιάζουν αισθητηριακές αλλαγές (π.χ. πιο έντονα χρώματα) κατά τη μανία, ενώ η χρωματοθεραπεία κερδίζει έδαφος.
Οι αρχαίοι Έλληνες παρατήρησαν πραγματικές συνδέσεις μεταξύ χρώματος, τοξικότητας και συμπεριφοράς. Απλώς τις ερμήνευσαν με τα εργαλεία της εποχής τους: μυθολογία και χημική ιατρική. Την επόμενη φορά που θα δείτε ένα βαθύ μωβ ηλιοβασίλεμα, σκεφτείτε ότι για εκείνους δεν ήταν μόνο ομορφιά, αλλά και μυστήριο.
πηγές
• Αριστοτέλης, Περί ζώων ιστορίαι, Βιβλίο Ε΄.
• Ευριπίδης, Βάκχαι, έκδοση Oxford Classical Texts.
• Όμηρος, Ιλιάς, Ραψωδία Α΄ (και άλλες).
• Πλάτων, Τίμαιος, 67c κ.ε.
• Cooksey, C. J. (2001). «Tyrian purple: 6,6′-dibromoindigo and related compounds». Molecules, 6(9), 736-769.
• Reese, D. S. (2010). «Shells from Sarepta…». Mediterranean Archaeology and Archaeobiology, 10(1), 113-141.
• Spence, C. (2020). «On the psychological impact of colour in the environment». University of Oxford, Crossmodal Research Laboratory.
• Elliot, A. J., Maier, M. A. (2014). «Color psychology…». Annual Review of Psychology, 65, 95-120.
• Karapanagiotis, I. (2019). «A review on the archaeological chemistry of shellfish purple». Sustainability, 11(13), 3595.
Από το ksipnistere
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου